Reflesaun Istóriku! Trajédia 12 Novembru 1991, iha Santa Kruz, Dili: Valór Eroízmu no Espíritu Luta ba Jerasaun Foin-sa’e Timor-Leste

Husi: Francelino Xavier Ximenes Freitas
-Xefe Redasaun SINARTIMUR.co.id
-Prezidente SMSI, Rejénsia Buleleng
-Eis Xefe Departamentu Relasaun Públika UNAMET-ONU
-Alumni sira husi San Diego State University (SDSU), San Diego, California, EUA
Introdusaun
AKONTESIMENTU LORON 12 NOVEMBRU 1991, IHA SEMETRIU SANTA CRUZ, Dili, nudar kapítulu krusial no labele haluha iha istoria luta povu Timor nian. Akontesimentu ran-fakar ida ne’e sai sasin kona-ba korajen, sakrifísiu, no espíritu povu Timor nian hodi luta ba sira-nia direitu, liberdade, justisa, no dignidade nu’udar nasaun.
Iha data ne’ebá, ema rihun ba rihun, liuliu joven sira, partisipa iha manifestasaun ida no fó onra ba Sebastião Gomes. Maibé, manifestasaun ne’e remata ho violénsia bainhira forsa militár Indonézia tiru hasoru manifestante sira. Ema barak mate, hetan kanek, no deklara lakon. Trajédia ida-ne’e koñesidu iha nivel internasionál ho naran Masakre Santa Cruz.
Eventu ida-ne’e la’ós de’it fó hanoin kona-ba sofrimentu pasadu, maibé mós legadu istóriku ne’ebé kontein valór sira luta nian no lisaun folin-boot ba jerasaun foun Timor-Leste nian.
Valór Eróiku sira no Espíritu Luta nian hosi Erói sira 12 Novembru nian
Valór eroiku sira hosi eroi 12 Novembru nian reflete iha sira nia aten-barani atu ko’alia lia-loos no luta ba direitu povu nian maski hasoru ameasa no tau sira nia moris iha risku. Sira hatudu katak espíritu luta nian la’ós sempre manifesta liuhosi forsa fíziku, maibé mós liuhosi korajen morál, unidade, solidariedade, no vontade atu sakrifika ba bem-komún.
Iha valór importante oioin ne’ebé bele pasa ba jerasaun foun sira:
Aten-barani: Iha aten-barani atu ko’alia lia-loos, hamriik ba justisa, no tane aas ema nia dignidade.
Unidade: Fo prioridade ba maun-alin no hamutuk lahó distinsaun etnia, rejiaun, ka background.
Sakrifísiu: Apresia ba luta ema sira ne’ebé sakrifika ona sira nia vida ba futuru nasaun nian.
Nasionalizmu: Haburas sentidu domin ba rai-doben no responsabilidade ba ukun rasik-an.
Solidariedade: Tau matan ba ema seluk no la nonok bainhira asiste injustisa.
Valór sira-ne’e maka fundasaun importante ida hodi harii karakter jerasaun foun nian, ne’ebé iha integridade, responsabilidade, no konxiénsia istóriku.
Oinsá atu Kuda Espíritu Heróiku hosi Eroi sira 12 Novembru nian iha Jerasaun Foin-Sa’e sira?
Jerasaun foin-sa’e Timor-Leste mak nu’udar eransa ba independénsia no determina futuru nasaun nian. Tanba ne’e, espíritu eroiku heroi Santa Cruz nian tenke kontinua haburas no manifesta liu husi asaun konkreta iha moris loro-loron.
Etapa balu ne’ebé bele foti maka:
Aprende no komprende istória nasaun nian. Jerasaun foun sira tenke familiariza ho istória luta 12 Novembru nian atu labele haluha sakrifísiu sira antesesór sira nian.
Hadi’a kualidade edukasaun. Estuda ho badinas, dezenvolve siénsia, teknolojia, no abilidade sira maka forma sira luta nian ba jerasaun atuál.
Mantein unidade no integridade nasionál. Evita konflitu, ostilidade, diskriminasaun, no divizaun, no harii fraternidade entre povu Timor-Leste.
Brani luta ba lia los no justisa. Iha korajen atu espresa opiniaun ho dame, respeita direitus umanus, no responsavel ba komunidade.
Servi nasaun no estadu. Uza imi nia abilidade, kreatividade, no poténsia hodi kontribui ba dezenvolvimentu nasionál.
Sai lider ho integridade. Tane aas onestidade, disiplina, responsabilidade, no interese povu nian aas liu interese pesoál ka grupu nian.
Espíritu eroiku la signifika repete terus no violénsia pasadu nian. Envezde, eroizmu kontemporáneu manifesta liuhosi intelektuál, morál, edukasionál, harii dame, no servisu komunitáriu.
Konklusaun
Akontesimentu ran fakar 12 Novembru 1991, iha Santa Kruz, Dili, nu’udar akontesimentu istóriku ne’ebé Timor-Leste tomak labele haluha, liuliu jerasaun foun sira. Vítima sira-nia sakrifísiu sai hanesan parte importante ida iha viajen nasaun nian ba autodeterminasaun no independénsia.
Loron 12 Novembru mós dezigna nu’udar Loron Nasionál Juventude Timor-Leste nian hodi fó onra ba joven sira-nia korajen no sakrifísiu iha luta nasaun nian.
Tanba ne’e kna’ar jerasaun foun sira nian la’ós de’it atu komemora no komemora eroi sira ho serimónia ka tau ai-funan iha rate sira, maibé mós atu hatutan valór sira-nia luta liuhosi asaun konkreta sira.
Keta husik heroi Santa Cruz nia ran no sakrifisiu sai deit istoria istoria ida, maibe halo sai hanesan ahi entuziasmu ida hodi harii Timor-Leste ida ne’ebe avansadu liu, justu, pasífiku, unidu no dignu.
Loron 12 Novembru la’ós de’it loron atu hanoin terus kona-ba sakrifísiu, maibé mós loron atu haforsa kompromisu ba futuru nasaun.
Viva espírito heroiku 12 Novembru! Viva juventude Timor-Leste! ***

